“Có công việc làm, hẳn có lúc ngừng tay,
Có cuộc hành trình, phải có mươi phút nghỉ.
Thơ vừa là nghỉ ngơi, vừa là việc đầy lao lực,
Thơ vừa là chỗ dừng chân, vừa là cuộc hành trình.
Thơ như bài hát ru, ngây ngất đầu giường thơ bé,
Như mơ ước mùa xuân, như khát vọng chiến công
Tôi yêu thơ và thơ liền hiển hiện,
Thơ đã sinh ra, tình yêu cũng đến cùng.
Khi tôi nhỏ thơ giống như bà mẹ,
Tôi lớn lên, thơ lại giống người yêu,
Chăm sóc tuổi già, thơ sẽ là con gái,
Lúc từ giã cõi đời, kỉ niệm hóa thơ lưu.
Có lúc thơ như trái núi cao không thể tới,
Có lúc thành cánh chim sà đậu xuống lòng tay.
Thơ như đôi cánh nâng tôi bay
Thơ là vũ khí trong trận đánh
Là tất cả, thơ ơi, chỉ trừ không chịu là yên tĩnh!
Tôi nguyện suốt đời trung thực sống cho thơ…
Là công việc tận cùng? Là rảnh rỗi bắt đầu?
Là cuộc hành trình ư? Hay chỉ là chỗ nghỉ?
Tôi chỉ biết về tôi, thơ vẫn là hai vế:
Rảnh rỗi và việc làm; chỗ nghỉ với hành trình”— Raxun Gamzatôp, “Thơ ca”
Nguồn: Raxun Gamzatôp, Đaghextan của tôi, quyển I, NXB Cầu Vồng, Matxcơva, 1984, trang 149. Bản dịch của Phan Hồng Giang và Bằng Việt.
Vì sao GIEO chọn bài thơ này
GIEO lựa chọn bài thơ trên vì bài thơ đã trả lời câu hỏi cốt lõi của lý luận văn học, “thơ là gì và thơ làm gì cho đời người”, bằng hình ảnh chứ không bằng định nghĩa khô khan.
Đôi nét về tác giả: Raxun Gamzatôp (1923–2003) là nhà thơ nổi tiếng của vùng Đaghextan (Liên Xô cũ). Thơ ông giàu chất dân gian vùng núi Kavkaz, hay suy ngẫm về quê hương, tình yêu và chính nghề thơ. Đaghextan của tôi là tập văn xuôi trữ tình của ông, trong đó có những đoạn bàn về thơ.
1. Thơ vừa là cảm hứng, vừa là lao động nghệ thuật
“Có công việc làm, hẳn có lúc ngừng tay,
Có cuộc hành trình, phải có mươi phút nghỉ.
Thơ vừa là nghỉ ngơi, vừa là việc đầy lao lực,
Thơ vừa là chỗ dừng chân, vừa là cuộc hành trình.”— Raxun Gamzatôp
Thơ vừa là sự nghỉ ngơi, vừa là việc đầy lao lực. Hai trạng thái trái ngược nhưng cùng gọi tên một thứ. Thơ bắt đầu từ khoảnh khắc rung động tự nhiên bao gồm sự mơ mộng, ngây ngất, bất chợt thấy lòng đầy. Nhưng từ rung động đến bài thơ hay là cả một quãng đường làm việc: chọn từng chữ, gọt từng câu, thử đi thử lại.
2. Thơ là chỗ dừng chân và cũng là hành trình
“Thơ vừa là chỗ dừng chân, vừa là cuộc hành trình.”
— Raxun Gamzatôp
Thơ vừa là nơi dừng chân, vừa là cuộc hành trình. Về sau nhà thơ còn nói thơ là tất cả, chỉ trừ việc chịu yên tĩnh. Đọc thơ giúp ta dừng lại giữa bộn bề, thấy lòng lắng xuống, thấy cái đẹp. Nhưng thơ không giữ ta đứng yên: nó mở ra cách nhìn mới, đưa ta đi tiếp tới những điều ta chưa nghĩ tới. Và bản thân thơ cũng luôn chuyển động, không chịu lặp lại cái cũ.
Và thơ có 2 chức năng là giáo dục và thẩm mỹ, chức năng thẩm mỹ đóng vai trò quan trọng hơn bất kỳ thể loại nào khác vì chức năng này thường diễn ra cùng lúc, ta thấy đẹp rồi mới hiểu sâu, hoặc hiểu sâu rồi mới thấy đẹp hơn.
3. Thơ gắn bó với cả đời người
“Thơ như bài hát ru, ngây ngất đầu giường thơ bé,
Như mơ ước mùa xuân, như khát vọng chiến công
Tôi yêu thơ và thơ liền hiển hiện,
Thơ đã sinh ra, tình yêu cũng đến cùng.
Khi tôi nhỏ thơ giống như bà mẹ,
Tôi lớn lên, thơ lại giống người yêu,
Chăm sóc tuổi già, thơ sẽ là con gái,
Lúc từ giã cõi đời, kỉ niệm hóa thơ lưu.”— Raxun Gamzatôp
Nhà thơ lần lượt ví thơ với bài hát ru bên giường trẻ nhỏ, với người mẹ thuở ấu thơ, người yêu thuở trưởng thành, người con gái chăm sóc tuổi già và cuối cùng là kỷ niệm lúc từ giã cuộc đời. Ông cũng nói thơ ra đời cùng lúc với tình yêu. Ở tuổi nào con người cũng cần thơ và thơ đáp lại bằng một dáng vẻ khác: che chở, rung động, đồng hành, lưu giữ.
4. Thơ vừa là đôi cánh, vừa là vũ khí
“Có lúc thơ như trái núi cao không thể tới,
Có lúc thành cánh chim sà đậu xuống lòng tay.
Thơ như đôi cánh nâng tôi bay
Thơ là vũ khí trong trận đánh”— Raxun Gamzatôp
Thơ là mơ ước mùa xuân, là khát vọng chiến công; là đôi cánh nâng nhà thơ bay lên và cũng là vũ khí trong trận đánh. Thơ giúp con người mơ, vươn tới điều đẹp hơn thực tại. Nhưng thơ cũng có sức mạnh bảo vệ lẽ phải, cổ vũ tinh thần cả một cộng đồng khi cần chiến đấu. Cánh để bay, vũ khí để bảo vệ: cả hai đều thuộc về thơ. Đặt “đôi cánh” cạnh “vũ khí” cho thấy nhà thơ không tách thơ lãng mạn khỏi thơ chiến đấu. Với ông, cả hai là một nguồn.
Có lúc thơ như trái núi cao không thể tới, có lúc lại như cánh chim sà xuống đậu trong lòng tay. Có bài thơ sâu, nhiều tầng nghĩa, đọc nhiều lần vẫn thấy còn điều chưa chạm tới. Có bài thơ gần gũi, đọc một lần là thấy ngay. Và cùng một bài, mỗi người, mỗi lúc lại cảm theo một cách.
5. Nhà thơ phải chân thành
“Tôi nguyện suốt đời trung thực sống cho thơ…”
— Raxun Gamzatôp
Nhà thơ nguyện suốt đời trung thực, sống cho thơ. Thơ hay phải bắt nguồn từ cảm xúc thật. Viết cho đủ, viết theo mẫu, viết điều mình không nghĩ thì người đọc nhận ra ngay.
6. Thơ không thể định nghĩa gọn trong một câu
“Là công việc tận cùng? Là rảnh rỗi bắt đầu?
Là cuộc hành trình ư? Hay chỉ là chỗ nghỉ?
Tôi chỉ biết về tôi, thơ vẫn là hai vế:
Rảnh rỗi và việc làm; chỗ nghỉ với hành trình”— Raxun Gamzatôp
Thơ là công việc tận cùng hay là rảnh rỗi bắt đầu, là hành trình hay là chỗ nghỉ? Rồi nhà thơ chốt lại rất khiêm tốn: ông chỉ biết về mình và với ông, thơ luôn có hai vế, cả hai cùng tồn tại. Nhà thơ không chọn một vế mà bỏ vế kia. Ông chấp nhận rằng thơ có những điều tưởng trái ngược nhưng cùng đúng.